ครูบ้านนอก

๑. ความเป็นมาและความสำคัญ

หลักสูตรการศึกษาปฐมวัย พุทธศักราช 2560 มุ่งเน้นการพัฒนาเด็กอย่างเป็นองค์รวม ทั้งด้านร่างกาย อารมณ์ จิตใจ สังคม และสติปัญญา โดยเน้นการจัดประสบการณ์ที่ให้เด็กได้ลงมือปฏิบัติจริง (Active Learning) ช่วงวัยปฐมวัย (โดยเฉพาะช่วงอายุ 4-5 ปี) ถือเป็น "หน้าต่างแห่งโอกาส" ที่สำคัญที่สุดในการพัฒนา ทักษะทางสมอง EF (Executive Functions) ซึ่งเป็นทักษะการบริหารจัดการตนเองขั้นสูงที่สมองส่วนหน้าใช้ในการควบคุมความคิด อารมณ์ และการกระทำ เพื่อให้บรรลุเป้าหมาย ทักษะนี้เป็นรากฐานสำคัญของการมีความตระหนักรู้ การแก้ปัญหา และทักษะชีวิต (Life Skills) ที่จำเป็นต่อการเอาตัวรอดและความปลอดภัยในชีวิตประจำวัน ทักษะทางสมองส่วนหน้า (Executive Functions : EF) เป็นกระบวนการทำงานของสมองที่ควบคุมการคิด การวางแผน การจดจำ การควบคุมอารมณ์ การยับยั้งชั่งใจ การแก้ปัญหา และการปรับตัว ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของการเรียนรู้และความสำเร็จในชีวิต ประกอบด้วยองค์ประกอบหลัก ได้แก่ การยับยั้งควบคุมตนเอง (Inhibitory Control) ความจำเพื่อใช้งาน (Working Memory) และความยืดหยุ่นทางความคิด (Cognitive Flexibility) รวมทั้งทักษะ EF ทั้ง 9 ด้านที่สามารถพัฒนาได้อย่างต่อเนื่องผ่านการจัดประสบการณ์ที่เหมาะสม

การจัดกิจกรรม Loose Parts Play หรือการเล่นด้วยวัสดุปลายเปิด เป็นแนวทางการเรียนรู้ที่เปิดโอกาสให้เด็กเลือกวัสดุธรรมชาติหรือวัสดุเหลือใช้ เช่น ก้อนหิน กิ่งไม้ ฝาขวด ท่อนไม้ เชือก ลูกสน เปลือกหอย กล่องกระดาษ และวัสดุต่าง ๆ มาสร้างสรรค์ผลงานตามจินตนาการ โดยไม่มีรูปแบบหรือคำตอบที่ตายตัว เด็กสามารถคิด วางแผน ทดลอง แก้ปัญหา ปรับเปลี่ยนแนวคิด และเรียนรู้ร่วมกับเพื่อนอย่างเป็นธรรมชาติ กิจกรรมลักษณะนี้จึงสอดคล้องกับแนวคิดการเรียนรู้ผ่านการเล่น การเรียนรู้เชิงรุก (Active Learning) และการพัฒนาทักษะ EF ตามหลักสูตรการศึกษาปฐมวัย พุทธศักราช 2560 ดังนั้น การพัฒนาทักษะทางสมอง EF โดยใช้การจัดกิจกรรม Loose Parts Play จึงเป็นแนวทางที่ช่วยส่งเสริมให้เด็กปฐมวัยเกิดการเรียนรู้อย่างมีความหมาย พัฒนาทักษะการคิด การแก้ปัญหา ความคิดสร้างสรรค์ การทำงานร่วมกับผู้อื่น และการกำกับตนเอง อันเป็นพื้นฐานสำคัญในการเตรียมความพร้อมสำหรับการเรียนรู้ ในศตวรรษที่ 21

จากสภาพปัญหาที่พบใน การจัดประสบการณ์ในระดับปฐมวัย ชั้นอนุบาลปีที่ ๒ พบว่า เด็กๆส่วนใหญ่มักจะคุ้นเคยกับของเล่นสำเร็จรูป หรือสื่อเทคโนโลยีที่มีรูปแบบการใช้งานแบบสำเร็จรูปและตายตัว ซึ่งทำให้เด็กอยู่ในฐานะ "ผู้รับ" (Passive) มากกว่า "ผู้สร้าง" (Active) ส่งผลให้เกิดข้อจำกัดในการพัฒนาทักษะ EF อย่างเห็นได้ชัดในหลายมิติ ดังนี้

ทักษะการยืดหยุ่นความคิด (Shift / Cognitive Flexibility) ต่ำ เมื่อเด็กเผชิญปัญหาหรืออุปสรรคในการเล่น มักจะล้มเลิกความตั้งใจได้ง่าย ขาดการพลิกแพลงหรือหาวิธีการใหม่ๆ มาแก้ปัญหา การยั้งคิดไตร่ตรอง (Inhibitory Control) และการควบคุมอารมณ์ (Emotional Control) ยังไม่ดีพอ เด็กบางส่วนขาดความระมัดระวังในการเล่น ขาดทักษะในการประเมินความเสี่ยงด้านความปลอดภัยด้วยตนเอง และมักแสดงความหงุดหงิดเมื่อการเล่นไม่เป็นไปตามที่คิด ขาดทักษะการวางแผนและจัดระบบดำเนินการ (Planning & Organizing) เด็กไม่สามารถเชื่อมโยงความคิดเพื่อสร้างสรรค์ผลงานที่ซับซ้อน หรือไม่สามารถบอกลำดับขั้นตอนสิ่งที่ตนเองต้องการทำตั้งแต่ต้นจนจบได้

ดังนั้น ผู้จัดทำจึงได้พัฒนานวัตกรรม DAER MODEL ร่วมกับการจัดกิจกรรม Loose Parts Play มาใช้ในการจัดประสบการณ์ที่เน้นให้เด็กได้ลงมือปฏิบัติจริง เปิดโอกาสให้เด็กคิดอย่างอิสระ ทดลอง แก้ปัญหา และเรียนรู้ผ่านการเล่น ซึ่งกิจกรรม Loose Parts Play สามารถตอบสนองต่อการพัฒนาทักษะ EF ได้อย่างเหมาะสม เพื่อให้เด็กได้เรียนรู้อย่างมีความสุข เติบโตเป็นผู้ที่คิดเป็น ทำเป็น แก้ปัญหาเป็น และมีทักษะชีวิตที่เข้มแข็งตามเป้าหมายของหลักสูตรการศึกษาปฐมวัยอย่างมีประสิทธิภาพ

เว็บน่าสนใจ